Boldimos bi lumenisardo: lumenisarel les jekh manuś kaj del vorba rromanes. Kadi pagina si boldimos anda e rumunikani ćhib, kerdo le Claude-oça (claude.ai), jekh asistènto kerdo pe artificialo goďi, thaj śaj te avel la dośa anda o boldimos. O teksto savo dikhel pes sar ćaćo si o rumunikano. Te dikhen jekh dośa vaj jekh vorba so na del duma śukar thaj kamen te źutin amen, rugisaras tumen te ramon amenqe pe corecturi@civicsuport.ro. Naisaras tumenqe. (Traducere nerevizuită.)
O sikavimos sikavel e lège anda e Rumunìa. Le lila den pes ande rumunikani ćhib; o boldimos si amalikano, o teksto kaj kerel juridikano efèkto si o rumunikano.
Sakova themutno si les o ćaćimos te ramosarel jekha publikane institucia kaj te mangel vareso, te sikavel jekh problèma, te ćhuvel plàngera vaj te propozisarel jekh rezolvìmos. Kadava si jekh petìcia. O ćaćimos si ramome ande Konstitùcia, si bi lovenqo, thaj e institùcia musaj te del tumenqe phenimos ramome, ando vàdeo.
Maj tele arakhen le pàsurǎ, pala o rìndo, katar o ramosarimos la peticiaqo ʒi ka so śaj keren te ći den tumenqe phenimos. Sakova pàso phenel so keren, kaj, so trubul tumenqe, kobor kostil thaj kobor ćhirlo, thaj tele, e lège pe savi beśel.
Xarnes: ramosaren e petìcia tumare anaveça thaj tumare adresaça, bićhalen la ka e institùcia kaj si la grija pa e problèma, inkeren o numero la registraciaqo thaj aźukeren o phenimos maj but 30 dives (45, te e institùcia lungǎrel o vàdeo thaj phenel tumenqe). Te ći len phenimos, si tumen droma te atakuin.
Pàso 1 — Hakjaren savo manglimos keren
So keren: Anglal te ramosaren, alosaren e lège kaj ʒal. Latar aćhen o vàdeo le phenimasqo thaj le droma le atakimasqe.
So kamen Savo manglimos si E lège O vàdeo le phenimasqo Te mangen jekh rezolvìmos, te sikaven jekh problèma, te ćhuven plàngera pa vareso vaj te propozisaren vareso Petìcia (manglimos, reklamàcia, sesizàcia vaj propozìcia) OG nr. 27/2002 30 dives, śaj lungǎrdǒl maj but 15 divesença Te źanen jekh informàcia vaj te len jekh lil kaj e institùcia si la (jekh kontràkto, jekh decìzia, jekh budźèto) Manglimos pa informàcie le publikane interesosqe Legea nr. 544/2001 10 dives, maj but 30 te phenen tumenqe ande 10 dives Te atakuin jekh administrativo lil kaj kerel tumenqe nasul (jekh dispozìcia, jekh decìzia, jekh autorizàcia) Anglutni plàngera (plângere prealabilă), anglal e kris Legea nr. 554/2004 30 dives E sesizàcia thaj e reklamàcia si vi von petìcie. E lège phenel ke e petìcia si „cererea, reclamația, sesizarea sau propunerea” (o manglimos, e reklamàcia, e sesizàcia vaj e propozìcia) dini ramome jekha autoritetaqe. Anda kodo, jekh sesizàcia pa jekh xiv ando drom vaj jekh reklamàcia pa jekh funkcionàro ʒan pala kodola règule thaj kodola vàdeurǎ sar sakoja aver petìcia.
E „reclamație administrativă” (administrativo reklamàcia) anda e Legea nr. 544/2001 si vareso aver. Den la numaj pala so jekh manglimos pa publikane informàcie ći sas primime vaj aćhilo bi phenimasqo (dikhen o pàso 8).
Kaj: Khanikaj, inke.
Lila: Ni jekh.
Kobor kostil: 0 lej.
Kobor ćhirlo: Varesave minùtǎ.
Legàlno bàzo: OG nr. 27/2002 privind reglementarea activității de soluționare a petițiilor (e ordonànca le Guvernosqi pa e buti le rezolvimasqi le peticienqi), art. 2, art. 8 thaj art. 9, legislatie.just.ro; Legea nr. 544/2001 privind liberul acces la informațiile de interes public (e lège pa o slobodo aćhipen ka le informàcie le publikane interesosqe), art. 7 thaj art. 21, legislatie.just.ro; Legea contenciosului administrativ nr. 554/2004 (e lège le administrativone kontenciosqi), art. 7, legislatie.just.ro; Constituția României (e Konstitùcia la Rumuniaqi), art. 51, legislatie.just.ro.
Pàso 2 — Ramosaren e petìcia
So keren: Ramosaren e petìcia, pe hàrtia vaj sar e-mail. Kaj te avel lini ande sama, trubul te si la:
- tumaro anav thaj anav angluno;
- le date le kontaktosqe: e postàlo adrèsa vaj e e-mail adrèsa pe savi kamen o phenimos;
- e institùcia kasqe ramosaren;
- so kerdǎ pes: xarnes, laćhes, le thaneça thaj le diveseça, te trubul;
- so mangen: jekh rezolvìmos, jekh dikhimos, jekh anavimi màsura;
- o dives thaj e semnatùra.
Ćhuven kòpie katar le dokumèntǎ vaj le fotogràfie kaj si tumen. Inkeren le originàlǎ.
Le anonimo petìcie ći len pes ande sama. Jekh petìcia bi anavesqo thaj bi identifikaciaqe datenqo ćhudel pes rigate. E korkori ekscèpcia, katar o decèmbro 2024, si le petìcie pa e hǎrcuìrea (hărțuire) pe kriterio le seksosqo vaj e moràlno hǎrcuìrea, kaj dikhen pes vi bi anavesqo.
E petìcia kerdǒl ande tumaro anav. E Konstitùcia phenel ke le themutne keren petìcie „numai în numele semnatarilor” (numaj ando anav kodolenqo kaj semnisaren). Jekh asociàcia kerdi pala e lège śaj kerel petìcie ando anav le membrenqo kaj reprezentil.
Kaj: Khere.
Lila: E OG nr. 27/2002 ći mangel te ćhuven e kòpia le identitetosqe lilesqi; resen o anav thaj le date le kontaktosqe. Te jekh institùcia mangel tumendar vi atùnći e kòpia, pućhen la pe savo legàlno bàzo mangel la.
Kobor kostil: 0 lej. O ćaćimos le peticiaqo naj les tàksa.
Kobor ćhirlo: Jekh òra, sar sakana.
Legàlno bàzo: Constituția României, art. 51 alin. (1)–(3), legislatie.just.ro; OG nr. 27/2002, art. 1, art. 2 thaj art. 7 (parudo prekal e Legea nr. 296/2024), legislatie.just.ro.
Pàso 3 — Alosaren e institùcia kaj ʒal
So keren: Bićhalen e petìcia ka e institùcia kaj si la grija pa e problèma. Varesave semnura:
- lokàlne droma, o luminìmos, o uźarimos, le zeleno thana, o urbanìsmo, le lokàlne tàkse: e primària;
- ʒudecosqe droma, spitàlǎ thaj servìsurǎ le ʒudecosqe: o ʒudecosqo konsìlio (consiliul județean);
- e legalitèta le lilenqi la primariaqe vaj le ʒudecosqe konsilosqe: e institùcia le prefektosqi (instituția prefectului);
- poluàcia: e Gàrda le Mediosqi (garda de mediu) vaj e agència anda o arakhimos le mediosqo (agenția pentru protecția mediului);
- o publikano rìndo: e polìcia;
- o arakhimos le konsumatorenqo: o ANPC (Autoritatea Națională pentru Protecția Consumatorilor);
- nacionàlne problème: o ministèrium kaj si les e grija vaj o Guvèrno.
Śaj ramosaren jekha centràlno vaj lokàlno publikane autoritetaqe vaj institùciaqe, le dekoncentrime publikane servisonenqe le ministerienqe, le nacionàlne kompànienqe thaj societetenqe, le societetenqe le ʒudecosqe vaj lokàlno interesosqe thaj le autonomo règienqe.
O Parlamènto thaj o Prezidènto si len pesqe règule anda o rezolvìmos le peticienqo. Arakhen len pe lenqe sàjturǎ: cdep.ro, senat.ro, presidency.ro.
Kaj: Pe o sàjto la institùciaqo arakhen e adrèsa, o e-mail thaj o progràmo la registraturaqo.
Lila: Ni jekh.
Kobor kostil: 0 lej.
Kobor ćhirlo: Varesave minùtǎ.
Legàlno bàzo: OG nr. 27/2002, art. 2 thaj art. 15^1, legislatie.just.ro.
Pàso 4 — Bićhalen e petìcia
So keren: Alosaren sar bićhalen:
- ka e registratùra: ingeren e petìcia ande duj ekzemplàrǎ; jekh aćhel ka e institùcia, pe kaver ramosarel pes tumenqe o numero la registraciaqo thaj o dives;
- pe e-mail: e lège primil ekspres le petìcie bićhalde prekal elektronikani pòśta; ramosaren pe e oficiàlno adrèsa la institùciaqi;
- prekal e pòśta: bićhalen rekomandime lil, konfirmaciaça le primimasqi, kaj te si tumen o dovèzo le divesesqo kana resli.
Sakoja institùcia musaj te si la jekh kompartimènto le relacienqo le publikoça kaj primil, registrisarel thaj dikhel le petìcie thaj bićhalel le phenimata.
Kaj: Ka e registratùra la institùciaqi, pe lako oficiàlno e-mail vaj pe laki postàlo adrèsa.
Lila: E petìcia thaj le kòpie le dokumentenqe.
Kobor kostil: 0 lej ka e registratùra vaj pe e-mail; o postàlo tarìfo anda jekh rekomandime lil.
Kobor ćhirlo: Jekh dives.
Legàlno bàzo: OG nr. 27/2002, art. 2 thaj art. 6 alin. (1), legislatie.just.ro.
Pàso 5 — Inkeren o numero la registraciaqo
So keren: Mangen thaj inkeren o numero thaj o dives la registraciaqo. Katar kadava dives naśel o vàdeo le phenimasqo, thaj o numero trubul tumenqe te ramosaren palem vaj te keren plàngera.
- Ka e registratùra: o numero ramosarel pes pe tumaro ekzemplàro.
- Pe e-mail: mangen, ando mesàźo, te phenel pes tumenqe o numero la registraciaqo. Te ći len les ande varesave dives, ramosaren palem. Inkeren o e-mail bićhaldo.
- Prekal e pòśta: inkeren e konfirmàcia le primimasqi.
Kaj: Ka e institùcia.
Lila: O ekzemplàro le numeroça, o e-mail la konfirmaciaqo vaj e konfirmàcia le primimasqi.
Kobor kostil: 0 lej.
Kobor ćhirlo: Sigo, ka e registratùra. Anda le petìcie bićhalde pe e-mail vaj prekal e pòśta, e lège mangel la institùciaqe te registrisarel e petìcia, numa ći ćhuvel vàdeo ande savo te phenel tumenqe o numero. Te ći len les ande varesave dives, akharen vaj ramosaren ka e registratùra thaj mangen les.
Legàlno bàzo: OG nr. 27/2002, art. 6 alin. (1) thaj art. 8 alin. (1), legislatie.just.ro.
Pàso 6 — Aźukeren o phenimos ando vàdeo
So keren: E institùcia musaj te del tumenqe phenimos ande 30 dives katar e registràcia, vi te o rezolvìmos si laćho anda tumende, vi te naj.
- O lungǎrimos: te e problèma mangel maj zurales te avel dikhli, o śèfo la institùciaqo śaj lungǎrel o vàdeo maj but 15 divesença (ande energìa thaj le naturàlne gàzurǎ, maj but 30 divesença), numa musaj te phenel tumenqe anglal.
- Petìcie palem: te bićhalen maj but petìcie pa kodoja problèma, len numaj jekh phenimos. Jekh petìcia kodoja bićhaldi pala o phenimos ćhudel pes rigate.
- E imparcialitèta: te ćhuven plàngera pa jekh anavimo manuś, e petìcia naśti avel rezolvime katar kodova manuś thaj ni katar varekon kaj kerel buti tele leste.
- O phenimos semnisarel les o śèfo la institùciaqo (vaj kon si les o ćaćimos) thaj o śèfo le kompartimentosqo kaj rezolvisardǎ e petìcia, thaj musaj te sikavel o legàlno bàzo le rezolvimasqo.
Kaj: O phenimos avel pe e adrèsa vaj pe o e-mail kaj dine.
Lila: Ni jekh.
Kobor kostil: 0 lej.
Kobor ćhirlo: 30 dives; maj but 45 (vaj 60, ka e energìa thaj le gàzurǎ) te phendǎs pes tumenqe o lungǎrimos.
Laćhes te źanen: Kana ći inkerdǒn le vàdeurǎ, kadava si disciplinàro phagimos anda o funkcionàro vinovàto.
Legàlno bàzo: OG nr. 27/2002, art. 8 alin. (1), art. 9, art. 10, art. 11, art. 13 thaj art. 15 lit. a), legislatie.just.ro.
Pàso 7 — Te e petìcia reslǎ kaj ći trubulas
So keren: Khanćik. Te e institùcia ći si la grija pa tumari problèma, musaj te bićhalel e petìcia, ande 5 dives katar e registràcia, ka e institùcia kaj si la grija, thaj te phenel tumenqe.
O vàdeo 30 divesenqo naśel palem, katar o dives la registraciaqo la peticiaqo ka e kompetènto institùcia. Te len jekh asavko phenimos, ramosaren e nevi institùcia thaj mangen latar o numero la registraciaqo.
Kaj: E institùcia phenel tumenqe ramome.
Lila: O phenimos ke e petìcia sas bićhaldi aver.
Kobor kostil: 0 lej.
Kobor ćhirlo: 5 dives anda o bićhalimos aver, pala kodo inke 30 dives anda o phenimos.
Legàlno bàzo: OG nr. 27/2002, art. 6^1 thaj art. 8 alin. (2), legislatie.just.ro.
Pàso 8 — Te ći len phenimos vaj o phenimos naj laćho
So keren: Si tumen maj but droma. Alosaren kodo kaj ʒal tumare situaciaqe.
a) Ramosaren palem ka o śèfo la institùciaqo. Ramosaren le primarese, le direktorose vaj le ministrose: sikaven o numero la registraciaqo, o dives thaj ke o vàdeo nakhlo. Mangen o phenimos thaj, te kamen, e disciplinàro cercetàra (cercetare disciplinară) kodolesqi kaj si vinovàto anda e întârzière. Kana ći inkerdǒn le vàdeurǎ, kadava si disciplinàro phagimos.
b) Te sas jekh manglimos pa publikane informàcie (Legea nr. 544/2001):
- den administrativo reklamàcia ka o śèfo la institùciaqo, ande 30 dives katar kana aflisaren ke sas tumenqe nakamimos; o phenimos ka e reklamàcia avel ande 15 dives;
- vaj keren plàngera ka o tribunàlo (tribunal), e sèkcia le administrativone kontenciosqi, ande 30 dives katar kana nakhlo o vàdeo le phenimasqo. E plàngera naj la timbrosqi tàksa.
c) O Advokàto le Narodosqo (Avocatul Poporului). Śaj ramosaren lesqe te jekh autoritèta la publikane administraciaqi phagadǎ tumare ćaćimata, vi kana zabavisardǎ vaj ći kamlǎ te rezolvisarel tumari petìcia. E petìcia trubul te avel ramomi, te na avel anonimo, te sikavel savo ćaćimos sas phagado thaj katar kon, thaj te dovedisarel e zabàva vaj o nakamimos (sar, le numeroça la registraciaqo thaj le diveseça). O vàdeo si maj but jekh berś katar o phagimos vaj katar o dives kana aflisarde lestar. E petìcia naj la timbrosqi tàksa. Sàjto: avp.ro.
d) E kris le administrativone kontenciosqi. E lège lel sar administrativo lil vi kodo ke e institùcia ći del phenimos ando legàlno vàdeo ka jekh manglimos pa jekh ćaćimos vaj jekh legitìmo interèso tumaro. Ande kadava kàzo, e anglutni plàngera naj musaj. E akcìa del pes:
- ka o tribunàlo anda le lokàlne thaj ʒudecosqe autoritètǎ, ka e Kris le Apelosqi (curtea de apel) anda le centràlne;
- ande 6 ćhon katar o dives kana nakhlo o vàdeo le phenimasqo.
E timbrosqi tàksa si 50 lej anda jekh manglimos te khosel pes jekh lil, te pinʒarel pes jekh ćaćimos vaj te del pes jekh lil. E kris ʒal maj but kana e petìcia sas pa jekh ćaćimos tumaro (jekh autorizàcia, jekh adeverìnca, jekh poćimos), na pa jekh sadò propozìcia. Ka e kris śaj ʒal numaj kon sikavel ke sas les phagado jekh ćaćimos vaj jekh legitìmo interèso. Te e petìcia sas numaj jekh propozìcia vaj jekh sesizàcia le generàlno interesosqi, mangen o gòdi jekhe advokatosqo anglal te ʒan ande kris.
Kaj: Ka e institùcia, ka o Advokàto le Narodosqo vaj ka e kris, pala o kàzo.
Lila: E kòpia la peticiaqi, o dovèzo la registraciaqo (numero thaj dives), o phenimos lino, te si.
Kobor kostil: 0 lej anda e reklamàcia, anda e plàngera pala e Legea nr. 544/2001 thaj anda o Advokàto le Narodosqo; 50 lej e timbrosqi tàksa anda e akcìa ando kontenciòzo; o onoràrio le advokatosqo, te alosaren te keren buti jekhe advokatoça.
Kobor ćhirlo: 15 dives anda o phenimos ka e administrativo reklamàcia; le procèsurǎ ćhirlon katar varesave ćhon opre.
Legàlno bàzo: OG nr. 27/2002, art. 4 thaj art. 15, legislatie.just.ro; Legea nr. 544/2001, art. 21 thaj art. 22, legislatie.just.ro; Legea nr. 35/1997 privind organizarea și funcționarea instituției Avocatul Poporului (e lège pa e organizàcia thaj e buti le Advokatosqi le Narodosqo), republicată (palem publikuime), art. 16–18, legislatie.just.ro; Legea nr. 554/2004, art. 2 alin. (1) lit. h) thaj alin. (2), art. 7 alin. (5), art. 8 alin. (1), art. 10 alin. (1) thaj art. 11 alin. (1) lit. c), legislatie.just.ro; OUG nr. 80/2013 (e sìgo ordonànca le Guvernosqi pa le juridikane timbrosqe tàkse), art. 16 lit. a), legislatie.just.ro; Constituția României, art. 52, legislatie.just.ro.
Xarno modèlo peticiaqo
Ka: [O anav la institùciaqo]
[E adrèsa la institùciaqi / e oficiàlno e-mail adrèsa]Petìcia
Me, [anav thaj anav angluno], le domiciliosa ande [e adrèsa] (vaj: e adrèsa la korespondenciaqi [e adrèsa / o e-mail]), pe o bàzo le art. 51 anda e Constituția României thaj la Ordonanța Guvernului nr. 27/2002 privind reglementarea activității de soluționare a petițiilor, bićhalav tumenqe kadaja petìcia.
So kerdǎ pes: [Phenen xarnes e problèma: kaj, katar kana, so dikhlǎn. Sar: „Pe o drom [o anav], maśkar le numerurǎ [x] thaj [y], o publikano luminìmos ći kerel buti katar [o dives].”]
So mangav tumendar: [Phenen laćhes savi màsura mangen. Sar: „Mangav tumendar te dikhen e situàcia thaj te phenen te laćharel pes o luminìmos.”]
Ćhuvav paśe: [e lista le dokumentenqi vaj le fotografienqi, te si].
Mangav tumendar te phenen manqe o numero la registraciaqo la peticiaqo thaj te bićhalen manqe o phenimos ando vàdeo kaj ćhuvel o art. 8 anda OG nr. 27/2002, pe e adrèsa [e postàlo adrèsa vaj o e-mail].
O dives: [o dives]
E semnatùra: [e semnatùra]
E petìcia but semnaturença
Sar ćiden pes le semnatùre. Pe jekh lista, tele o teksto la peticiaqo, sakova kaj semnisarel ramosarel pesqo anav, anav angluno, o than vaj e adrèsa thaj e semnatùra. Śaj ćiden pes vi online, numa e institùcia lel jekh petìcia numaj kana varekon ingerel la ćaćes ka late, la lista paśe. Le anava thaj le adrèse kodolenqe kaj semnisaren si personàlne date: phenen lenqe laćhes kon ćidel len, sosqe trubun thaj kasqe den len, thaj na len len anda aver resimos (Regulamentul (UE) 2016/679, o Reglamènto la Evropaqe Uniaqo pa le personàlne date, eur-lex.europa.eu).
Savo juridikano vakèr si len. Juridikanes, jekh petìcia jekhe miaça semnaturença si vi voj jekh petìcia. E institùcia si la kodola obligàcie sar ka jekh petìcia jekhe semnatureça: te registrisarel la, te dikhel la thaj te del phenimos ande 30 dives, le legàlno bazoça. Numa le semnatùre sikaven ke e problèma si but manuśenqi thaj den zor le manglimasqe, maj but ande prèsa thaj angla le alosarde. E Konstitùcia phenel ke e petìcia kerdǒl „în numele semnatarilor” (ando anav kodolenqo kaj semnisaren): sakon semnisarel anda pesqe.
So ći garantil. O numero le semnaturenqo ći mangel la institùciaqe te kerel so mangel pes latar. Naj pràgo katar savo jekh petìcia ovel musaj. Te kamen te jekh lokàlno konsìlio musaj te vorbil pa jekh propozìcia, len e lokàlno themutni iniciatìva, kaj si la pesqe règule thaj pràgurǎ (dikhen o sikavimos „Sar kerdǒl jekh themutni iniciatìva”).
Legàlno bàzo: Constituția României, art. 51, legislatie.just.ro; OG nr. 27/2002, art. 2 thaj art. 8, legislatie.just.ro.
So ći phenel kadava sikavimos
O sikavimos ći lel o than le gòdesqo jekhe advokatosqo, maj but anglal te ʒan ande kris, kaj le vàdeurǎ si xarne thaj xasaren pes lokhes. Ći vorbil pa le petìcie bićhalde ka o Parlamènto, ka o Prezidènto vaj ka le institùcie la Evropaqe Uniaqe, kaj si len pesqe règule, thaj ni pa le penàlo plàngere. Le vàdeurǎ maj opre si le generàlne; varesave specialo lègi ćhuven aver, anda kodo dikhen e lège sar si akana pe legislatie.just.ro.