Tekşerilmegen tercime: onı qırımtatar tilinde laf etken biri tüzetecek. Bu saife romın tilinden suniy zekâğa esaslanğan yardımcı Claude (claude.ai) vastasınen tercime etildi ve tercime hataları olıp ola. Esas metin — romınca metindir. Eger bir hata ya da tabiiy olmağan bir ifade sezseñiz ve bizge yardım etmege isteseñiz, lütfen corecturi@civicsuport.ro adresine yazıñız. Sağ oluñız. (Traducere nerevizuită.)
Bu qılavuz Romıniyadaki qanunlarnı añlata. Vesiqalar romın tilinde berile; tercime resmiy degil, uquqiy quvveti olğan metin — romınca metindir.
Er vatandaşnıñ bir şey istemek, bir problemni bildirmek, şikâyet etmek ya da bir çare teklif etmek içün umumiy bir muessesege yazmaq aqqı bar. Bu — arzadır (petiție). Bu aq Esas Qanunda yazılğan, parasızdır, muessese ise Sizge müddeti içinde yazılı cevap bermege mecburdır.
Aşağıda arzanı yazuvdan Sizge cevap berilmese ne yapıp olacağıñızğa qadar adımlarnı sırasınen tapacaqsıñız. Er adım ne yapacağıñıznı, qayda, ne kerek olğanını, ne qadar turğanını ve ne qadar devam etkenini, aşağısında ise onıñ esaslanğan qanunını ayta.
Qısqaca: arzanı adıñız ve adresiñiz ile yazıñız, problemnen meşğul olğan muessesege yiberiñiz, qayd nomerini saqlañız ve cevapnı eñ çoq 30 kün bekleñiz (muessese müddetni uzatsa ve Sizge bildirse, 45 kün). Cevap almasañız, şikâyet yolları bar.
Adım 1 — Ne türlü talap bergeniñizni añlañız
Ne yapasıñız: Yazmazdan evel kerekli qanunnı saylañız. Cevap müddeti ve şikâyet yolları ondan bağlı.
Ne isteysiñiz Ne türlü talap Qanun Cevap müddeti Bir meseleni çezmeyi istemek, bir problemni bildirmek, bir şeyden şikâyet etmek ya da bir şey teklif etmek Arza (talap, şikâyet, bildirüv ya da teklif) OG nr. 27/2002 (arzalar aqqında Ükümetniñ 27/2002 nomerli ordonansı) 30 kün, eñ çoq 15 künge uzatılıp ola Muessesede endi bar olğan bir malümatnı bilmek ya da bir vesiqanı almaq (mukavele, qarar, büdce) Umumiy menfaatli malümat talabı Legea nr. 544/2001 (Umumiy malümatqa serbest irişüv aqqında qanun) 10 kün, 10 kün içinde Sizge bildirilse eñ çoq 30 kün Sizge zarar bergen memuriy aktqa (emir, qarar, ruhset) itiraz etmek Mahkemeden evel ilk şikâyet (plângere prealabilă) Legea nr. 554/2004 (Memuriy mahkeme işleri aqqında qanun) 30 kün Bildirüv (sesizare) ve şikâyet (reclamație) de arzadır. Qanun arzanıñ akimiyetke yazılı yollanğan “talap, şikâyet, bildirüv ya da teklif” demek olğanını ayta. Demek, yoldaki çuqur aqqında bildirüv ya da bir memur aqqında şikâyet er başqa arza kibi aynı qaidelerge ve aynı müddetlerge boysuna.
Legea nr. 544/2001-deki “memuriy şikâyet” (reclamație administrativă) başqa şeydir. Onı tek umumiy malümat talabıñız red etilgen ya da cevapsız qalğan soñ beresiñiz (8-nci adımğa baqıñız).
Qayda: Şimdilik iç bir yerde.
Vesiqalar: İç biri.
Masraf: 0 ley.
Müddet: Bir qaç daqqa.
Qanuniy esas: OG nr. 27/2002 privind reglementarea activității de soluționare a petițiilor (arzalarnı çezüv faaliyetini tertipke soquv aqqında Ükümetniñ 27/2002 nomerli ordonansı), art. 2, art. 8 ve art. 9, legislatie.just.ro; Legea nr. 544/2001 privind liberul acces la informațiile de interes public (umumiy menfaatli malümatqa serbest irişüv aqqında 544/2001 nomerli qanun), art. 7 ve art. 21, legislatie.just.ro; Legea contenciosului administrativ nr. 554/2004 (memuriy mahkeme işleri aqqında 554/2004 nomerli qanun), art. 7, legislatie.just.ro; Constituția României (Romıniyanıñ Esas Qanunı), art. 51, legislatie.just.ro.
Adım 2 — Arzanı yazıñız
Ne yapasıñız: Arzanı yazılı şekilde, kâğıtta ya da e-poçta mektübi olaraq yazıñız. Nazarğa alınması içün onda bular olmalı:
- Siziñ adıñız ve soyadıñız;
- bağlanuv malümatı: cevapnı almağa istegen poçta adresiñiz ya da e-poçta adresiñiz;
- yazğan muesseseñiz;
- ne olğanı: qısqa, açıq, kerek olsa yeri ve tarihi ile;
- ne istegeniñiz: bir çare, bir teşkerüv, belli bir tedbir;
- tarih ve imza.
Eliñizde olğan vesiqalarnıñ ya da fotoresimlerniñ kopiyalarını qoşıñız. Asıllarını saqlañız.
Adsız arzalar nazarğa alınmay. Adı ve identifikatsiya malümatı olmağan arza qapatıla. Tek istisna, 2024 senesi dekabrden berli, cınsiyet esasında tacizlik ya da ruhiy tacizlik aqqındaki arzalardır; olar adsız da teşkerile.
Arza Siziñ adıñızdan berile. Esas Qanun vatandaşlarnıñ arzalarnı “tek imza etkenler adından” bergenini ayta. Qanuniy qurulğan cemiyet temsil etken azaları adından arza berip ola.
Qayda: Evde.
Vesiqalar: OG nr. 27/2002 şahsiyet vesiqañıznıñ kopiyasını qoşmaqnı talap etmey; adıñız ve bağlanuv malümatıñız yeterli. Eger bir muessese kene de kopiyanı istese, onı hangi qanuniy esasqa köre istegenini sorañız.
Masraf: 0 ley. Arza berüv aqqı ücretten azat.
Müddet: Adetince bir saat.
Qanuniy esas: Constituția României, art. 51 alin. (1)–(3), legislatie.just.ro; OG nr. 27/2002, art. 1, art. 2 ve art. 7 (Legea nr. 296/2024 ile deñiştirilgen), legislatie.just.ro.
Adım 3 — Kerekli muesseseni saylañız
Ne yapasıñız: Arzanı problemnen meşğul olğan muessesege yiberiñiz. Bir qaç yol kösterüv:
- yerli yollar, soqaq yarıtuvı, temizlik, yeşil yerler, şeer quruluşı, yerli vergiler: belediye (primăria);
- vilâyet yolları, hastahaneler ve vilâyet hızmetleri: vilâyet şurası (consiliul județean);
- belediyeniñ ya da vilâyet şurasınıñ aktlarınıñ qanunğa uyğunlığı: prefekt muessesesi (instituția prefectului);
- ava ve suv kirlenüvi: Çevre muhafızlığı (garda de mediu) ya da çevreni qorçalav agentligi (agenția pentru protecția mediului);
- umumiy tertip: politsiya (poliția);
- alıcılarnı qorçalav: ANPC (Autoritatea Națională pentru Protecția Consumatorilor, Alıcılarnı qorçalav milliy akimiyeti);
- milliy problemler: ilgili nazirlik ya da Ükümet.
Merkeziy ya da yerli umumiy akimiyetlerge ve muesseselerge, nazirliklerniñ yerli hızmetlerine, milliy şirketlerge ve cemiyetlerge, vilâyet ya da yerli menfaatli şirketlerge ve muhtar devlet işletmelerine (regii autonome) yazıp olursıñız.
Parlamentniñ ve Prezidentniñ arzalarnı çezüv içün öz qaideleri bar. Olarnı saytlarında tapasıñız: cdep.ro, senat.ro, presidency.ro.
Qayda: Muesseseniñ saytında onıñ adresini, e-poçtasını ve qayd bölüminiñ çalışuv saatlerini tapasıñız.
Vesiqalar: İç biri.
Masraf: 0 ley.
Müddet: Bir qaç daqqa.
Qanuniy esas: OG nr. 27/2002, art. 2 ve art. 15^1, legislatie.just.ro.
Adım 4 — Arzanı yiberiñiz
Ne yapasıñız: Nasıl yibergeniñizni saylañız:
- qayd bölümine: arzanı eki nüshada alıp barıñız; biri muessesede qala, ekincisine Sizge qayd nomerini ve tarihni yazalar;
- e-poçta ile: qanun elektron poçta ile yiberilgen arzalarnı açıqtan-açıq qabul ete; muesseseniñ resmiy adresine yazıñız;
- poçta ile: barıp yetken tarihniñ isbatı olsun dep, alınğanı tasdiqlanğan qaydlı mektüp yiberiñiz.
Er muessesede arzalarnı alğan, qayd etken, közetken ve cevaplarnı yibergen halq ile munasebetler bölümi olmalı.
Qayda: Muesseseniñ qayd bölüminde, resmiy e-poçtasında ya da poçta adresinde.
Vesiqalar: Arza ve vesiqalarnıñ kopiyaları.
Masraf: Qayd bölüminde ya da e-poçta ile 0 ley; qaydlı mektüp içün poçta ücreti.
Müddet: Bir kün.
Qanuniy esas: OG nr. 27/2002, art. 2 ve art. 6 alin. (1), legislatie.just.ro.
Adım 5 — Qayd nomerini saqlañız
Ne yapasıñız: Qayd nomerini ve tarihini isteñiz ve saqlañız. Cevap müddeti bu tarihten başlay, nomer ise kene müracaat etseñiz ya da şikâyet etseñiz kerek ola.
- Qayd bölüminde: nomer Siziñ nüshañızğa yazıla.
- E-poçta ile: doğrudan mektüpte Sizge qayd nomeriniñ bildirilmesini isteñiz. Bir qaç kün içinde almasañız, kene yazıñız. Yibergen mektübiñizni saqlañız.
- Poçta ile: alınğanınıñ tasdiqını saqlañız.
Qayda: Muessesede.
Vesiqalar: Nomerli nüsha, tasdiq mektübi ya da alınğanınıñ tasdiqı.
Masraf: 0 ley.
Müddet: Qayd bölüminde — derhal. E-poçta ya da poçta ile yiberilgen arzalar içün qanun muesseseni arzanı qayd etmege mecbur ete, amma nomerni Sizge bildirecek müddetni belgilemey. Bir qaç kün içinde almasañız, qayd bölümine telefon etiñiz ya da yazıñız ve onı isteñiz.
Qanuniy esas: OG nr. 27/2002, art. 6 alin. (1) ve art. 8 alin. (1), legislatie.just.ro.
Adım 6 — Cevapnı müddeti içinde bekleñiz
Ne yapasıñız: Muessese Sizge, qarar Siziñ faydañızğa olsa da, olmasa da, qayd etilgen künden 30 kün içinde cevap bermeli.
- Uzatuv: eger problem daa tafsilâtlı teşkerüv talap etse, muesseseniñ başlığı müddetni eñ çoq 15 künge (energetika ve tabiiy gaz saasında eñ çoq 30 künge) uzatıp ola, amma bunı Sizge evelden bildirmeli.
- Tekrarlanğan arzalar: aynı problem aqqında bir qaç arza yiberseñiz, bir cevap alasıñız. Cevaptan soñ yiberilgen aynı arza qapatıla.
- Tarafsızlıq: eger belli bir şahıstan şikâyet etseñiz, arzanı o şahıs ya da onıñ tabi işçisi çezip olamaz.
- Cevapnı muesseseniñ başlığı (ya da o vekâletlegen şahıs) ve arzanı çezgen bölümniñ başlığı imzalay ve onda qararnıñ qanuniy esası kösterilmeli.
Qayda: Cevap Siz bergen adreske ya da e-poçtağa kele.
Vesiqalar: İç biri.
Masraf: 0 ley.
Müddet: 30 kün; uzatuv Sizge bildirilse, eñ çoq 45 kün (energetika ve gazda 60 kün).
Bilmek faydalı: Müddetlerge riayet etmemek qabaatlı memur içün intizam qabaatıdır.
Qanuniy esas: OG nr. 27/2002, art. 8 alin. (1), art. 9, art. 10, art. 11, art. 13 ve art. 15 lit. a), legislatie.just.ro.
Adım 7 — Arza yañlış yerge barıp yetse
Ne yapasıñız: İç bir şey. Eger muessese problemiñiznen meşğul olmasa, arzanı qayd etilgen künden 5 kün içinde meşğul olğan muessesege yibermege ve Sizge bildirmege mecburdır.
30 künlik müddet arzanıñ salâhiyetli muessesede qayd etilgen tarihinden kene başlay. Böyle bildirüv alsañız, yañı muesseseni qayd etiñiz ve ondan qayd nomerini isteñiz.
Qayda: Muessese Sizge yazılı bildire.
Vesiqalar: Yiberüv aqqında bildirüv.
Masraf: 0 ley.
Müddet: Yiberüv içün 5 kün, soñra cevap içün daa 30 kün.
Qanuniy esas: OG nr. 27/2002, art. 6^1 ve art. 8 alin. (2), legislatie.just.ro.
Adım 8 — Cevap almasañız ya da cevap yahşı olmasa
Ne yapasıñız: Siziñ bir qaç yoluñız bar. Alıñızğa uyğun olğanını saylañız.
a) Muesseseniñ başlığına kene müracaat etiñiz. Belediye reisine, direktorğa ya da nazirge yazıñız: qayd nomerini, tarihni ve müddet keçkenini kösteriñiz. Cevapnı ve, isteseñiz, keçikmege qabaatlı olğan adamğa qarşı intizam teşkerüvini isteñiz. Müddetlerge riayet etmemek intizam qabaatıdır.
b) Eger bu umumiy malümat talabı olğan olsa (Legea nr. 544/2001):
- redni bilgen künüñizden 30 kün içinde muesseseniñ başlığına memuriy şikâyet (reclamație administrativă) beriñiz; şikâyetke cevap 15 kün içinde kele;
- ya da cevap müddeti bitkenden soñ 30 kün içinde vilâyet mahkemesine (tribunal), memuriy mahkeme işleri bölümine şikâyet beriñiz. Bu şikâyet mahkeme ücretinden azat.
c) Halq Advokatı (Avocatul Poporului, Romıniyanıñ ombudsmanı). Eger umumiy idare akimiyeti aqlarıñıznı, arzañıznı çezmekni keçiktirip ya da red etip de, bozğan olsa, oña yazıp olursıñız. Arza yazılı olmalı, adsız olmamalı, hangi aqqıñıznıñ ve kim tarafından bozulğanını köstermeli ve keçikmeni ya da redni isbatlamalı (meselâ, qayd nomeri ve tarihnen). Müddet — aqnıñ bozulğanından ya da onı bilgen künüñizden eñ çoq bir yıl. Arza mahkeme ücretinden azat. Sayt: avp.ro.
d) Memuriy mahkeme. Qanun, muesseseniñ Siziñ aqqıñız ya da qanuniy menfaatiñiz aqqındaki talapqa qanuniy müddet içinde cevap bermemesini memuriy akt ile bir saya. Bu alda ilk şikâyet mecburiy degil. Dava bu yerge berile:
- yerli ve vilâyet akimiyetleri içün vilâyet mahkemesine (tribunal), merkeziy akimiyetler içün apellâtsiya mahkemesine (curtea de apel);
- cevap müddeti bitken künden 6 ay içinde.
Aktnı bozuv, aqnı tanuv ya da vesiqa berüv talabı içün mahkeme ücreti 50 leydir. Mahkeme, hususan arza sade bir teklif degil de, Siziñ bir aqqıñız (ruhset, şaadetname, ödev) aqqında olsa, uyğundır. Mahkemege tek öz aqqı ya da qanuniy menfaati bozulğanını köstergen kimse müracaat etip ola. Eger arzada tek teklif ya da umumiy menfaatli bildirüv olğan olsa, davağa bermezden evel bir advokatnıñ fikirini sorañız.
Qayda: Alğa köre muessesede, Halq Advokatında ya da mahkemede.
Vesiqalar: Arzanıñ kopiyası, qayd isbatı (nomer ve tarih), eger olsa, alınğan cevap.
Masraf: Memuriy şikâyet, Legea nr. 544/2001 boyunca şikâyet ve Halq Advokatı içün 0 ley; memuriy mahkemede dava içün 50 ley mahkeme ücreti; eger advokatnen çalışmaqnı saylasañız, advokatnıñ ücreti.
Müddet: Memuriy şikâyetke cevap içün 15 kün; mahkeme işleri bir qaç aydan başlap devam ete.
Qanuniy esas: OG nr. 27/2002, art. 4 ve art. 15, legislatie.just.ro; Legea nr. 544/2001, art. 21 ve art. 22, legislatie.just.ro; Legea nr. 35/1997 privind organizarea și funcționarea instituției Avocatul Poporului (Halq Advokatı muessesesiniñ teşkilâtı ve çalışuvı aqqında 35/1997 nomerli qanun), kene neşir etilgen, art. 16–18, legislatie.just.ro; Legea nr. 554/2004, art. 2 alin. (1) lit. h) ve alin. (2), art. 7 alin. (5), art. 8 alin. (1), art. 10 alin. (1) ve art. 11 alin. (1) lit. c), legislatie.just.ro; OUG nr. 80/2013 (mahkeme ücretleri aqqında Ükümetniñ 80/2013 nomerli fevqulade ordonansı), art. 16 lit. a), legislatie.just.ro; Constituția României, art. 52, legislatie.just.ro.
Qısqa arza nümünesi
Kimge: [Muesseseniñ adı]
[Muesseseniñ adresi / resmiy e-poçta adresi]Arza
Aşağıda imza etken men, [soyadı ve adı], [adres] adresinde yaşağan (ya da: mektüpleşüv adresim [adres / e-poçta]), Romıniya Esas Qanunınıñ 51-nci maddesine ve arzalarnı çezüv faaliyetini tertipke soquv aqqında Ükümetniñ 27/2002 nomerli ordonansına esaslanıp, Sizge aşağıdaki arzanı bildirem.
Ne oldı: [Problemni qısqaca tarif etiñiz: qayda, ne vaqıttan berli, ne kördiñiz. Meselâ: “[ad] soqağında, [x] ve [y] nomerleri arasında, soqaq yarıtuvı [tarih] tarihinden berli çalışmay.”]
Sizden ne istegenim: [Ne tedbir istegeniñizni açıq aytıñız. Meselâ: “Vaziyetni teşkermeñizni ve yarıtuvnıñ tamir etilmesini emir etmeñizni rica etem.”]
Qoşam: [eger olsa, vesiqalarnıñ ya da fotoresimlerniñ listesi].
Arzanıñ qayd nomerini maña bildirmeñizni ve cevapnı OG nr. 27/2002-niñ 8-nci maddesinde yazılğan müddet içinde [poçta adresi ya da e-poçta] adresime yibermeñizni rica etem.
Tarih: [tarih]
İmza: [imza]
Çoq imzalı arza
İmzalar nasıl toplana. Arza metniniñ aşağısındaki listege er imza etken öz adını, soyadını, yerleşim yerini ya da adresini yaza ve imza qoya. İmzalar onlayn da toplanıp ola, amma muessese arzanı tek birisi onı listesinen beraber aqiqatta oña bergende ala. İmza etkenlerniñ adları ve adresleri şahsiy malümattır: olarğa kim toplağanını, ne içün qullanılğanını ve kimge bergeniñizni açıq aytıñız ve olarnı başqa maqsat içün qullanmañız (Regulamentul (UE) 2016/679, eur-lex.europa.eu).
Olarnıñ uquqiy qıymeti nedir. Uquqiy taraftan biñ imzalı arza da arzadır. Muesseseniñ vazifeleri tek imzalı arzadaki kibidir: onı qayd etmek, teşkermek ve 30 kün içinde qanuniy esasını kösterip cevap bermek. Amma imzalar problemniñ çoq insanğa ait olğanını köstere ve talapqa, hususan matbuatta ve saylanğanlarnıñ ögünde, ağırlıq bere. Esas Qanun arzanıñ “imza etkenler adından” berilgenini ayta: er kes özü içün imzalay.
Neni garantiyalamaylar. İmzalar sayısı muesseseni ondan istelgenni yapmağa mecbur etmey. Arza mecburiy olğan sıñır yoq. Eger yerli şuranıñ bir teklifni muzakere etmege mecbur olmasını isteseñiz, öz qaideleri ve sıñırları olğan yerli vatandaş teşebbüsini qullanıñız (“Vatandaş teşebbüsi nasıl yapıla” qılavuzına baqıñız).
Qanuniy esas: Constituția României, art. 51, legislatie.just.ro; OG nr. 27/2002, art. 2 ve art. 8, legislatie.just.ro.
Bu qılavuz neni aytmay
Qılavuz, hususan müddetler qısqa olğan ve tez qaçırılğan mahkemege barmazdan evel, bir advokatnıñ meslehatınıñ yerini tutmay. Onda öz qaideleri olğan Parlamentke, Prezidentke ya da Avropa Birligi muesseselerine yollanğan arzalar ve cinaiy şikâyetler yoq. Yuqarıdaki müddetler umumiy müddetlerdir; bazı mahsus qanunlar başqa müddetler köz ögüne ala, bunıñ içün qanunnıñ şimdiki alını legislatie.just.ro saytında teşkeriñiz.