Tekşerilmegen tercime: onı qırımtatar tilinde laf etken biri tüzetecek. Bu saife romın tilinden suniy zekâğa esaslanğan yardımcı Claude (claude.ai) vastasınen tercime etildi ve tercime hataları olıp ola. Esas metin — romınca metindir. Eger bir hata ya da tabiiy olmağan bir ifade sezseñiz ve bizge yardım etmege isteseñiz, lütfen corecturi@civicsuport.ro adresine yazıñız. Sağ oluñız. (Traducere nerevizuită.)
Bu qılavuz Romıniyadaki qanunlarnı añlata. Vesiqalar romın tilinde berile; tercime resmiy degil, uquqiy quvveti olğan metin — romınca metindir.
Vatandaşlar tek istep qalmay; olar özleri bir qanunnı, Esas Qanunda bir deñişiklikni ya da yerli şura qararını teklif etip olalar. Bunıñ içün sıqı qaidelerge köre toplanğan belli sayıda imza kerek. Arzadan farqlı olaraq, şartlarnı yerine ketirgen teşebbüs akimiyetni onı muzakere etmege mecbur ete.
Eñ yaqınından eñ keñişine qadar dört basamaq bar:
| Basamaq | Kim qarar bere | Ne qadar imza | Qayda berile |
|---|---|---|---|
| Yerli | yerli şura ya da vilâyet şurası | köy, şeer ya da vilâyet saylavcılarınıñ eñ az 5%-i | memuriy-territorial birlikniñ (UAT) umumiy kâtibine |
| Qanun | Parlament | eñ az 100.000 | Senatqa ya da Deputatlar Palatasına |
| Esas Qanun | Parlament, soñra referendum | eñ az 500.000 | Senatqa ya da Deputatlar Palatasına |
| Avropa Birligi | Avropa Komissiyası | eñ az 7 devletten, eñ az 1 million | Avropa Komissiyasına |
Eñ qolay olğan yerli basamaqtan başlaymız ve yuqarı çıqamız.
A. Yerli vatandaş teşebbüsi (yerli şura ya da vilâyet şurası)
Vatandaşlar yaşağan yerleriniñ yerli şurasına (consiliul local) ya da vilâyet şurasına (consiliul județean) qarar layihasını teklif etip olalar. Soñra layiha, er başqa layiha kibi, şuranıñ adiy usulına kire.
Adım A1 — Qarar layihasını yazıñız
Ne yapasıñız: Qarar layihasını ve tasdiq izaatını (referat de aprobare), yani qarar ne içün kerek olğanını añlatqan metinni tiziñiz. Layiha, şuranıñ er layihası kibi, qanun tizüv tehnikası qaidelerine köre yazıla. Köyniñ, şeerniñ ya da vilâyetniñ umumiy kâtibi ve belediyeniñ bölümleri tizüvde Sizge yardım etmege mecburdır.
Qayda: Evde, soñra yardım içün memuriy-territorial birlikniñ (UAT) umumiy kâtibinde.
Vesiqalar: Qarar layihası ve tasdiq izaatı.
Masraf: 0 ley.
Müddet: Onı yazmañız ne qadar sürse.
Qanuniy esas: OUG nr. 57/2019 privind Codul administrativ (Memuriy kodeks aqqında Ükümetniñ 57/2019 nomerli fevqulade ordonansı), art. 136 alin. (1), (2) ve (8) lit. a), legislatie.just.ro.
Adım A2 — Layihanı umumiy kâtipke beriñiz
Ne yapasıñız: Rey berüv aqqı olğan bir ya da bir qaç vatandaş (teşebbüsçiler) layihanıñ teklif etilgen metnini UAT-nıñ umumiy kâtibine bere. Kâtip onı halq bilsin dep asa ve Sizge qoltutıcılar listeleri içün formalarnı bere.
Qayda: Belediyeniñ (yerli şura içün) ya da vilâyet şurasınıñ umumiy kâtibinde.
Vesiqalar: Qarar layihası ve tasdiq izaatı.
Masraf: 0 ley.
Müddet: Bir kün.
Qanuniy esas: Codul administrativ (Memuriy kodeks), art. 247 alin. (1)–(4), legislatie.just.ro.
Adım A3 — İmzalarnı toplañız
Ne yapasıñız: Saylav registrinde (Registrul electoral) qayd etilgen, o köyde, o şeerde ya da o vilâyette yaşağan saylavcılarnıñ eñ az 5%-iniñ imzalarını toplañız.
- İmzalar tek umumiy kâtipten alınğan formalarda toplana.
- Listege yazıla: soyadı, adı, yaşağan yeri, şahsiyet vesiqasınıñ seriyası ve nomeri ve imza.
- Tek şurası layihanı muzakere etecek birlikte yaşağan saylavcılar imzalap olalar.
Qayda: Yerleşim yeriñizden ya da vilâyetiñizden qoltutıcılarnen körüşken er yerde.
Vesiqalar: Qoltutıcılar listesi formaları.
Masraf: Formalarnı basuv.
Müddet: Memuriy kodeks imzalarnı toplav içün müddet belgilemey. Şuranıñ teşkilât ve çalışuv reglamentinde bir yerleşim yerinden digerine deñişken öz qaideleri olıp ola: layihanı bergende onı umumiy kâtipten isteñiz.
Bilmek faydalı: Memuriy kodeks tek sıñırnıñ Saylav registrinde qayd etilgen saylavcılarğa köre esaplanğanını ayta, hangi tarihke köre olğanını aytmay. Ne qadar imza kerek olğanını başından bilmek içün, layihanı bergende umumiy kâtipten listelerni hangi saylavcılar sayısına köre teşkerecegini yazılı olaraq isteñiz.
Qanuniy esas: Codul administrativ, art. 247 alin. (2), (4), (5) ve (6), legislatie.just.ro.
Adım A4 — Listelerni beriñiz; layiha şuranıñ usulına kire
Ne yapasıñız: Listelerni umumiy kâtipke beriñiz. O vesiqalarnı teşkergen soñ, layiha şuranıñ adiy usulını taqip ete: belediyeniñ mutahassıs bölümleriniñ raportları ve şuranıñ mutahassıs komissiyalarınıñ fikiri, soñra kün tertibine kirsetüv ve rey berüv.
Qayda: UAT-nıñ umumiy kâtibinde.
Vesiqalar: İmzalanğan qoltutıcılar listeleriniñ asılları.
Masraf: 0 ley.
Müddet: Memuriy kodeks umumiy kâtipniñ listelerni teşkerecek müddetini belgilemey. Teşkerüvden soñ, adiy toplaşuvlar içün, raportlar ve fikirler layiha qayd etilgen künden eñ keç 30 kün içinde azırlanmalı.
Bilmek faydalı: Şura layihanı muzakere etmege mecburdır, amma onı qabul etmege mecbur degil. Teşebbüsçiler olaraq layihañıznı er vaqıt keri alıp olursıñız.
Qanuniy esas: Codul administrativ, art. 136 alin. (3)–(11) ve art. 247 alin. (7), legislatie.just.ro.
B. Vatandaşlarnıñ qanun teşebbüsi (qanun)
Rey berüv aqqı olğan eñ az 100.000 vatandaş Parlamentke bir qanun teklif etip ola.
Sıñırlar:
- rey berüv aqqı olğan vatandaşlardan eñ az 100.000 imza;
- imza etkenler memleketniñ vilâyetleriniñ eñ az dörtten birinden olmalı ve bu vilâyetlerniñ er birinde, ya da Bükreş municipiyinde, eñ az 5.000 imza olmalı. Romıniyada 41 vilâyet bar, demek dörtten biri eñ az 11 vilâyet. Esas Qanun Bükreş municipiyini vilâyetlernen beraber ana, amma onıñ bu dörtten birge sayılıp-sayılmağanını aytmay; teşkerüvni Esas Qanun mahkemesi yapa. Emin olmaq içün, Bükreşke ümüt etmeden, eñ az 11 vilâyetniñ er birinde eñ az 5.000 imza toplañız.
Vatandaş teşebbüsiniñ mevzusı olıp olmağanlar: vergi meseleleri, halqara harakterli meseleler, amnistiya ve afu.
Adım B1 — Teşebbüs komitetini quruñız
Ne yapasıñız: Teşebbüs komitetini meydanğa ketirecek rey berüv aqqı olğan eñ az 10 vatandaş toplañız. Umumiy rey ile saylanğan şahıslar (parlamentarlar, belediye reisleri, şura azaları ve digerleri), Ükümet azaları, baş nazir tayin etken şahıslar ve qanunğa köre partiya azası olıp olmağanlar (meselâ, hakimler ve prokurorlar (magistrați), faal askerler, politsiya hadimleri) komitetke kirip olamazlar.
Komitet teşebbüsniñ maqsadını, azalarnıñ adını, soyadını, saylavcı olğanını ve yaşağan yerini, ayrıca olardan iç biriniñ bağdaşmazlıq alında olmağanı aqqında beyannı köstergen notariusta tasdiqlanğan beyanname ile qurula. Komitet reyler çoqluğı ile bir reis saylay.
Qayda: Bir notariusta.
Vesiqalar: Azalarnıñ şahsiyet vesiqaları; qurulış beyannamesi.
Masraf: Tasdiq içün notariusnıñ ücreti. Bir notariustan digerine deñişe: evelden notariustan sorañız.
Müddet: Notariusta bir kün.
Qanuniy esas: Legea nr. 189/1999 privind exercitarea inițiativei legislative de către cetățeni (qanun teşebbüsiniñ vatandaşlar tarafından qullanılması aqqında 189/1999 nomerli qanun), kene neşir etilgen, art. 2 alin. (1)–(3) ve (6), legislatie.just.ro; Constituția României (Romıniyanıñ Esas Qanunı), art. 40 alin. (3), legislatie.just.ro.
Adım B2 — Qanun teklifini yazıñız
Ne yapasıñız: Komitet teklifni “qanun layihaları içün talap etilgen şekilde”, yani aqiqiy qanun kibi madde-madde, komitetniñ bütün azaları imzalağan sebepler izaatı ile beraber tize.
Qayda: Evde ya da bir yuristniñ yardımı ile.
Vesiqalar: Qanun teklifi ve sebepler izaatı.
Masraf: Özüñiz yazsañız 0 ley.
Müddet: Onı yazmañız ne qadar sürse.
Qanuniy esas: Constituția României, art. 74 alin. (4), legislatie.just.ro; Legea nr. 189/1999, art. 3 alin. (1), legislatie.just.ro.
Adım B3 — Qanunçılıq şurasınıñ fikirini isteñiz
Ne yapasıñız: Digerleri vekâletlegen komitet azası teklifni fikir içün Qanunçılıq şurasına (Consiliul Legislativ) yibere. Vekâletnameni komitet azaları imzalay ve oña tasdiqlanğan qurulış beyannamesi qoşula.
Qayda: Qanunçılıq şurasında.
Vesiqalar: Teklif, sebepler izaatı, vekâletname, komitetniñ qurulış beyannamesi.
Masraf: Legea nr. 189/1999 fikir içün iç bir ücret köz ögüne almay.
Müddet: Fikir müracaattan soñ eñ keç 30 kün içinde berile.
Qanuniy esas: Legea nr. 189/1999, art. 3 alin. (2), (3) ve (5), legislatie.just.ro.
Adım B4 — Teklifni Resmiy gazetada neşir ettiriñiz
Ne yapasıñız: Qanun teklifi Qanunçılıq şurasınıñ fikiri ve teşebbüs komitetiniñ terkibi ile beraber Romıniyanıñ Resmiy gazetasınıñ (Monitorul Oficial al României) I qısmında neşir etile. Neşirnen komitetniñ vekili meşğul ola. Neşir künden itibaren, teşebbüsniñ Parlamentte qayd etilmesi kerek olğan 6 aylıq müddet başlay.
Qayda: Resmiy gazetada (monitoruloficial.ro).
Vesiqalar: Teklifniñ metni, fikir ve komitetniñ terkibi.
Masraf: 0 ley. Neşir er türlü ücretten azat.
Müddet: Neşir fikir berilgen soñ eñ keç 30 kün içinde yapıla.
Qanuniy esas: Legea nr. 189/1999, art. 2 alin. (4) ve (5), art. 3 alin. (3)–(5), legislatie.just.ro.
Adım B5 — İmzalarnı qoltutıcılar listelerinde toplañız
Ne yapasıñız: Vatandaşlar qoltutıcılar listelerini imzalap, qoltutuvlarını köstereler. Qaideler sıqı ve yañlış liste nazarğa alınmay:
- listeler memuriy-territorial bölünüvge riayet etilip yerleşim yerlerine köre tizile (Bükreşte sektorlarğa köre);
- er listede bular olmalı: teklifniñ adı ve neşir etilgen Resmiy gazeta, vilâyet ve yerleşim yeri, soñra er qoltutıcı içün soyadı, adı, yaşağan yeri, şahsiyet vesiqası, CNP (şahsiy identifikatsiya nomeri) ve imza;
- formalar A4 kâğıtlarda, qoparılıp olğan ve nomerlengen, bir yüzünde basıla; qoltutıcılarnıñ malümatı imzalağan vaqıtta qolnen toldurıla;
- kimse başqası içün imzalap olamaz: vekâlet ya da temsil yasaqtır;
- er saifeni komitet azası ya da komitet yazılı vekâletlegen, qoltutıcılar arasından saylanğan şahıs imzalay;
- imzalanğan listeler yerleşim yerlerine köre papkalarda, ip ile tikilip ve ekinci qapağında (coperta a doua) imzalanıp saqlana.
Berilgen künü keçerli olğan imza soñ keri alınıp olamaz.
Qayda: Bütün memlekette, vilâyetlerge ve yerleşim yerlerine köre.
Vesiqalar: Qoltutıcılar listesi formaları.
Masraf: Formalarnı basuv ve toplavnı teşkil etüv.
Müddet: Neşirden Parlamentte qaydqa qadar bütün basamaqlar 6 ay içine sığmalı.
Bilmek faydalı: Qanun kâğıtta qolnen qoyulğan imza talap ete. Onlayn toplanğan imzalar sayılmay. Legea nr. 189/1999, legislatie.just.ro saytındaki yürürlükte olğan şeklinde, elektron imzanı köz ögüne almay.
Qanuniy esas: Legea nr. 189/1999, art. 4, legislatie.just.ro.
Adım B6 — Listelerni tasdiq içün belediyelerge alıp barıñız
Ne yapasıñız: Asıl listeler olğan papkanı er yerleşim yeriniñ belediyesine beriñiz. Belediye reisi (ya da şeerlerde o vekâletlegen memurlar), kerek olsa politsiya ile beraber, imza etkenlerniñ rey berüv aqqı ve bildirilgen yaşağan yeri olğanını tasdiqlay. Er kes papkanı körip ve bir imzağa yazılı itiraz etip ola; belediye reisi qoltutıcıdan onı tasdiqlamasını istey. Belediye reisiniñ emirine (dispoziția primarului) qarşı birinci basamaq mahkemesine (judecătoria) şikâyet etip olur. Tasdiqlanıp olmağan şey listeden çıqarıla.
Qayda: İmzalarıñız olğan er yerleşim yeriniñ belediyesinde.
Vesiqalar: Asıl listeler olğan papkalar.
Masraf: Legea nr. 189/1999 tasdiq içün iç bir ücret köz ögüne almay.
Müddet: Tasdiq papka belediyede qayd etilgen künden eñ keç 15 iş künü içinde yapıla.
Qanuniy esas: Legea nr. 189/1999, art. 5, legislatie.just.ro.
Adım B7 — Teşebbüsni Parlamentte qayd ettiriñiz
Ne yapasıñız: Komitet, komitet azaları imzalağan talapqa esaslanıp, teklifni sebepler izaatı ve qoltutıcılar listeleriniñ asılları ile beraber salâhiyetli Palatada qayd ettire. Talapta teşebbüsni Parlamentte qorçalaycaq eñ çoq 5 azanı vekâletleysiñiz.
Salâhiyetli Palata: adetince Senat; halqara anlaşmalar ve Esas Qanunnıñ 75-nci maddesiniñ (1) fıqrasında sayılğan organik qanunlar içün Deputatlar Palatası (Camera Deputaților).
Eger qayd tarihinde belediyelerniñ keçikmesi sebebinden bütün listeler tasdiqlanmağan olsa, Palatanıñ reisi Ükümetten tasdiqnı tezleştirmesini istey. Ilâve berilgen listeler, olarnı tasdiqtan soñ eñ keç 7 kün içinde ketirseñiz, müddetinde berilgen sayıla.
Qayda: Senatta (senat.ro) ya da Deputatlar Palatasında (cdep.ro).
Vesiqalar: Talap, teklif, sebepler izaatı, tasdiqlanğan asıl listeler.
Masraf: 0 ley.
Müddet: Eñ keç Resmiy gazetada neşirden soñ 6 ay. Bu müddetten soñ teklif tek yañı teşebbüs olaraq, başından berilip ola.
Qanuniy esas: Legea nr. 189/1999, art. 2 alin. (5) ve art. 6, legislatie.just.ro; Constituția României, art. 75 alin. (1), legislatie.just.ro.
Adım B8 — Esas Qanun mahkemesinde teşkerüv, soñra Parlamentte muzakere
Ne yapasıñız: Közetmekten ğayrı iç bir şey. Palata asıl listelerni Esas Qanun mahkemesine (Curtea Constituțională) yibere, mahkeme ise teşkere:
- teklif Esas Qanunğa uyğun mı;
- teklif doğru neşir etildi mi ve listeler tasdiqlandı mı;
- vilâyetlerge köre talap etilgen dağılışnen eñ az 100.000 imza toplandı mı.
Mahkemeniñ qararı Resmiy gazetada neşir etile. Palata onı alğan soñ adiy parlament usulı başlay. Müracaat etilgen birinci Palatanıñ 45 künü (kodeksler ve murekkep qanunlar içün 60 kün) bar; eger müddetni keçse, teklifni qabul etken sayıla.
Qayda: Esas Qanun mahkemesinde, soñra Parlamentte.
Vesiqalar: İç biri.
Masraf: 0 ley.
Müddet: Mahkeme müracaattan soñ 30 kün içinde qarar bere.
Qanuniy esas: Legea nr. 189/1999, art. 7, legislatie.just.ro; Constituția României, art. 74 ve art. 75 alin. (2), legislatie.just.ro.
C. Esas Qanunnı deñiştirüv teşebbüsi
Usul qanun teşebbüsindeki kibi aynıdır (Legea nr. 189/1999 boyunca B1–B8 adımlar), amma sıñırlar daa yüksek:
- rey berüv aqqı olğan vatandaşlardan eñ az 500.000 imza;
- imza etkenler memleketniñ vilâyetleriniñ eñ az yarısından olmalı ve bu vilâyetlerniñ er birinde ya da Bükreş municipiyinde eñ az 20.000 imza olmalı. 41 vilâyetniñ yarısı eñ az 21 vilâyet demek. Qanun teşebbüsindeki kibi, Esas Qanun Bükreş municipiyiniñ olar arasında sayılıp-sayılmağanını aytmay: Bükreşke ümüt etmeden, eñ az 21 vilâyetniñ er birinde eñ az 20.000 imza toplañız.
Iç bir vaqıt deñiştirilip olmağanlar: devletniñ milliy, mustaqil, unitar ve bölünmez harakteri, cumhuriyet idare şekli, memleket topraqlarınıñ bütünligi, adliyeniñ mustaqilligi, siyasiy plüralizm ve resmiy til. İç bir deñişiklik esas aqlarnı ve serbestliklerni yoq etip olamaz. Esas Qanun qamal ya da fevqulade vaziyet devamında ve cenk vaqtında deñiştirilip olamaz.
Soñra ne ola: Esas Qanun mahkemesi 60 kün içinde qarar bere. Parlament deñişiklikni er Palatanıñ azalarınıñ eñ az üçten ekisi ile (uzlaşuv olmasa, birleşik toplaşuvda dörtten üçü ile) qabul ete. Deñişiklik tek qabul etilgen soñ eñ keç 30 kün içinde keçirilgen referendumdan soñ qatiy ola.
Qanuniy esas: Constituția României, art. 150, art. 151 ve art. 152, legislatie.just.ro; Legea nr. 189/1999, art. 1 ve art. 7 alin. (3), legislatie.just.ro.
D. Avropa vatandaş teşebbüsi, qısqaca
Avropa vatandaş teşebbüsi ile Birlik vatandaşları Avropa Komissiyasından Birlikniñ salâhiyeti olğan saada bir AB qanunını teklif etmesini istep olalar.
Sıñırlar:
- umumen eñ az 1 million qoltutuv beyannamesi;
- asğariy sıñırğa eñ az 7 aza devlette irişilmesi;
- 2024 senesi iyulniñ 16-sından soñ qayd etilgen teşebbüsler içün Romıniya içün: 23.760 imza. Er devletniñ sıñırı, Komissiyanıñ resmiy cedveline köre, onıñ Avropa parlamenti azaları sayısınıñ Avropa parlamenti azalarınıñ umumiy sayısına çarpılğanıdır.
Adım D1 — Teşkilâtçılar gruppasını quruñız
Ne yapasıñız: 7 farqlı aza devlette yaşağan eñ az 7 AB vatandaşı toplañız. Resmiy saytta teşkilâtçı esabını açasıñız.
Qayda: citizens-initiative.europa.eu.
Masraf: 0 ley.
Adım D2 — Qaydnı isteñiz
Ne yapasıñız: Komissiyağa teşebbüsniñ tarifini AB-niñ resmiy tillerinden birinde, teşkilâtçılar gruppasınıñ ve maliyeleştirüvniñ malümatı ile beraber yiberiñiz. Komissiya er teşebbüsni degil, tek qanuniy kriteriylerge uyğun olğanlarnı qayd ete.
Müddet: Cevap 2 ay içinde (bazıda 4 ayda) kele.
Adım D3 — İmzalarnı toplañız
Ne yapasıñız: Başlanğıç tarihini, qayddan soñ eñ keç 6 ay içinde olacaq şekilde saylañız ve onı Komissiyağa 10 iş künü evel bildiriñiz. O künden itibaren toplav içün 12 ayıñız bar. İmzalar kâğıtta ya da onlayn, Komissiyanıñ merkeziy sisteması vastasınen toplana. Avropa saylavlarında rey berüv yaşına yetken AB vatandaşları imzalap olalar; bazı devletler bu yaşnı 16-ğa endirdi. Romıniya vatandaşları içün asğariy yaş 18-dir. Olar beyannamege şahsiyet kartınıñ, pasportnıñ nomerini ya da CNP-ni yazalar. Menba: Komissiyanıñ resmiy saifesi, citizens-initiative.europa.eu/data-requirements_en.
Adım D4 — İmzalarnı teşkerüv ve berüv
Ne yapasıñız: Toplav bitkenden soñ eñ keç 3 ay içinde imzalarnı, olarnı teşkermek içün 3 ayı olğan milliy akimiyetlerge yiberiñiz. Soñki şaadetnameden soñ teşebbüsni Komissiyağa bermek içün 3 ayıñız bar. Romıniyada beyannamelerni İçki işler nazirligi (Ministerul Afacerilor Interne), Şahıslarnı qayd etüv umumiy müdürligi (Direcția Generală pentru Evidența Persoanelor) vastasınen teşkere. Menba: citizens-initiative.europa.eu.
Adım D5 — Cevap
Soñra ne ola: 1 ay içinde Komissiya ile körüşesiñiz. 3 ay içinde teşebbüsiñizni Avropa parlamentinde umumiy diñlevde taqdim etesiñiz. 6 ay içinde Komissiya ne yapacağını ve ne içün olğanını aytqan bir bildirüv neşir ete. Komissiya istelgen qanunnı teklif etmege mecbur degil.
Qanuniy esas: Regulamentul (UE) 2019/788 privind inițiativa cetățenească europeană (Avropa vatandaş teşebbüsi aqqında AB-niñ 2019/788 nomerli reglamenti), eur-lex.europa.eu; devletlerge köre sıñırlar, Komissiyanıñ resmiy saifesi: citizens-initiative.europa.eu/thresholds_en; adımlar: citizens-initiative.europa.eu/how-it-works_ro.
Bu qılavuz neni aytmay
Qılavuz Sizge qanun ya da qarar metnini yazmağa yardım etmey; bunıñ içün bir yurist ile çalışmaq yahşı olur. Onda yerli ya da milliy referendum ve kampaniyanı teşkil etüv (para, gönülliler, imza etkenlerniñ malümatını qorçalav) yoq. Qaideler, sayılar ve ücretler deñişip ola: başlamazdan evel olarnı qullanğan muessesede teşkeriñiz.